नेपालको संकटले चमत्कारी नेताहरूको होइन, लोकतान्त्रिक परिपक्वताको माग गर्दछ
हिन्दी चलचित्र Nayak: The Real Hero को कथामा एक साधारण पत्रकार एक दिनका लागि मुख्यमन्त्री बन्छ र २४ घण्टामै भ्रष्टाचार सफा गर्छ, अपराध नियन्त्रण गर्छ र प्रणाली नै बदलिदिन्छ। यो कथा प्रेरणादायी लाग्छ। तर लोकतन्त्र चलचित्र होइन। वास्तविक जीवनमा शासन २४ घण्टाको चमत्कारबाट होइन, संस्थागत प्रक्रिया, कानुनी सीमाना र दीर्घकालीन नीतिबाट चल्छ।
आजको नेपाली राजनीतिक सन्दर्भमा पनि यस्तै “नायक” मानसिकता देखिन्छ। कतिपय समर्थकहरूले Balen Shah वा Rabi Lamichhane जस्ता व्यक्तिहरूलाई एउटै शक्तिशाली, इमानदार व्यक्तिले पूरै प्रणाली छिट्टै बदलिदिन सक्छ भन्ने अपेक्षासहित हेर्छन्। विशेषगरी Rastriya Swatantra Party (RSP) का सन्दर्भमा “अब आए नायक, सबै समस्या गायब” भन्ने धारणा सामाजिक सञ्जालमा प्रबल देखिन्छ।तर यहीँ “नायक भ्रम” (Nayak fallacy) खतरनाक हुन्छ।
नायक भ्रम केवल अवास्तविक मात्र होइन—लोकतन्त्रका लागि खतरनाक पनि हो।
यो भ्रम नयाँ दल र नयाँ नेताका अनालोचनात्मक (uncritical) समर्थकहरूका लागि अत्यन्त आकर्षक देखिन्छ। जब कुनै पार्टी वा नेताले आफ्ना वाचा पूरा गर्न सक्दैन, त्यही अनालोचनात्मक भीडले उनीहरूले लगाएको हरेक आरोप—“संस्था बाधक भयो”, “पुराना दलले षड्यन्त्र गरे”, “प्रणालीले काम गर्न दिएन”—सबै कुरा सजिलै पत्याइदिन्छ। विशेषगरी पुराना दलहरूप्रति निराश भइसकेका नेपाली मतदाताहरू अहिलेको अवस्थालाई हेर्दा यस्तो नायक–मानसिकता सबैभन्दा सजिलै किन्ने समूह बन्न सक्छन्। Rastriya Swatantra Party र यसको नेतृत्वप्रति देखिएको क्रेज, खासगरी Rabi Lamichhane र Balen Shah वरिपरि बनेको व्यक्तिपूजात्मक उत्साह, यही प्रवृत्तिको उदाहरण हो।
जब नेताहरूले आफूले पूरा गर्न नसक्ने चमत्कारी वाचा गर्छन्, लोकतन्त्र दुई दिशाबाट संकटमा पर्न सक्छ:
१. संस्थागत अवरोधलाई बहाना बनाएर अधिनायकवादतर्फ झुकाव
यदि अदालतले कुनै निर्णय रोक्यो भने—“अदालत विकासविरोधी छ” भनेर कमजोर बनाउने प्रयास हुन सक्छ। यदि संसदले छलफल र सहमति माग्यो भने—“जनताको काममा अवरोध” भन्दै प्रक्रियालाई बाइपास गर्ने प्रवृत्ति बढ्न सक्छ। यदि मिडियाले प्रश्न उठायो भने—“नकारात्मक प्रचार” भन्दै मिडियामाथि आक्रमण हुन सक्छ।
यसरी “दक्षता” (efficiency) को नाममा लोकतान्त्रिक संस्थाहरू क्रमशः कमजोर पारिन्छन्।
२. चमत्कार नहुँदा लोकतन्त्रमाथि नै अविश्वास
जब कथित “इमानदार बाहिरिया” नेताले पनि रातारात परिवर्तन गर्न सक्दैनन्, नागरिकहरूले निष्कर्ष निकाल्न सक्छन्—“लोकतन्त्र नै काम नगर्ने प्रणाली रहेछ।” त्यसपछि जनतामा यस्तो भावना जन्मिन सक्छ—“अब कडा हात चाहिन्छ, शक्तिशाली शासक चाहिन्छ।” यही निराशा र निन्दात्मक सोचले समाजलाई वास्तविक अधिनायकवादतर्फ धकेल्न सक्छ।
विश्व इतिहासले यसबारे चेतावनी दिएको छ। Rodrigo Duterte लोकप्रिय मेयरबाट राष्ट्रपति बने। छिटो परिवर्तनको वाचा गरे। तर लोकतान्त्रिक प्रक्रियाले तत्काल परिणाम नदिँदा न्यायबाहिर हत्या र संस्थामाथि आक्रमणको बाटो रोजे। Nayib Bukele ले सामाजिक सञ्जालको लोकप्रियता र युवाहरूको अन्ध समर्थन प्रयोग गरेर संवैधानिक सीमाहरू निलम्बन गरे र लगभग एकतन्त्रीय नियन्त्रण स्थापित गरे।
दुवैको सुरुवात प्रणालीप्रतिको असन्तुष्टिबाट भयो। दुवैले तीव्र परिवर्तनको वाचा गरे। तर जटिल समस्याको सरल समाधान नहुँदा लोकतन्त्र नै कमजोर बनाए।
यसको अर्थ नेपालका विगतका सरकारहरूले राम्रो काम गरे भन्ने होइन। दशकौँको भ्रष्टाचार, अक्षमता र शक्तिशाली वर्गको कब्जाले वास्तविक संकट सिर्जना गरेको छ। तर समाधान “एक इमानदार नायक आयो र सबै ठीक भयो” भन्ने जादुयी सोच होइन।
नेपालका चुनौतीहरू—कमजोर संस्था, संघीय संरचनाको जटिलता, भौगोलिक विकटता, जातीय विविधता, भूराजनीतिक दबाब, युवा पलायन—यी सबै समस्याहरू करिश्माई व्यक्तिको भाषणले होइन, दीर्घकालीन संस्थागत विकास, कानुनी सुधार, र निरन्तर सार्वजनिक उत्तरदायित्वबाट मात्र समाधान हुन्छन्।
लोकतन्त्रको सार “नायक” होइन—संस्था, प्रक्रिया र जवाफदेहिता हो।
चलचित्रमा एक दिनमै क्रान्ति सम्भव हुन्छ।
वास्तविक जीवनमा परिवर्तन धैर्य, नीति र संस्थागत परिपक्वताबाट मात्र सम्भव हुन्छ।





